حریم حرم – زینب شعبانی: در ساحت فرهنگ ما، یکی از ارزشمندترین آثار مکتوب، مجموعه کتابهایی هستند که به روایتِ سرگذشت انسانهای فداکاری همچون «شهدا» میپردازند. اهمیت این آثار، اغلب به جهت مقام والای شخصیتهایی است که این کتابها شرححال آنان را به تصویر میکشند. با اینحال، محتوای غنی و شیوه نگارش نیکوی این مرقومات در بالا بردن ارزششان تأثیر غیر قابل اغماضی دارد. تاکنون نیز در زمینه زندگینامه شهدا، اعم از شهدای انقلاب، دفاع مقدس و دفاع از حریم اهلبیت (ع)، آثار خوب بسیاری به رشته تحریر درآمده است؛ کتابهای مقبولی که فرآیند تحقیق، مصاحبه، پیادهسازی، نگارش در آنها بهدرستی انجامشده است. رعایت اصول منجر به این خواهد شد که آثار منتشر شده، اثربخشیِ مثبت خود را بر روی مخاطب داشته باشند و به اثری ماندگار درزمینه تاریخنگاری جنگ مبدل شود.
حال تصور کنید کتابی که قرار است زندگینامه شهیدی را به تصویر بکشد و یا از وقایع بااهمیت رخداده در بحبوحه جنگ سخن بگوید، به شیوهای غیر هنرمندانه و مملو از نقص به رشته تحریر درآید. در این صورت اثر خلقشده، نهتنها تأثیرگذار نخواهد بود بلکه مخاطب را از مطالعه اینگونه تألیفات دلزده خواهد کرد. بهتازگی دو کتاب با عناوین «غربت در غربت» و «میعاد در بصرالحریر» مطالعه کردم که نمونه عینیِ چنین آثاری به شمار میآیند. این دو کتاب توسط نشر «آثار برتر» و به قلم «صالح میرزایی» روانه بازار نشر شدهاند.
بنا بر نقل نگارنده در مقدمه کتابِ «غربت در غربت»، این کتاب سرگذشت ده تن از شهدای فاطمیون منطقهی پوئینگ ورامین را به تصویر میکشد. ابتدای امر مخاطب گمان میکند با کتابی مواجه است که صاحب اثر در آن، تصویر نسبتاً کاملی از زندگی این ده شهید، از کودکی تا شهادت را ترسیم میکند؛ این در حالیست که این تصور مطلقاً نادرست است. در این کتاب با زندگینامه شهدا مواجه نیستیم؛ بلکه محتوای کتاب تنها شامل خاطرات نگارنده از سرکشی به خانواده این ده شهید است. آنطور که از متن کتاب برمیآید، دیدار با خانوادهها در یک برهه زمانی یکی دو روزه انجام شده و مصاحبه کوتاه و نه چندان جامعی با نزدیکان شهید صورت گرفته است. در ابتدای هر بخش از کتاب با این عبارت مواجه هستیم: «همراه حجتالاسلام دینپرور به دیدار خانواده فلان شهید رفتیم». این یادآوری کاملاً زائد است و میتوانست تنها در مقدمه ذکر شود که دیدارها در معیت حجتالاسلام دینپرور، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی شهرستان قرچک، صورت گرفته است. پس از آن، اندک توصیفی از وضعیت خانه و زندگی هر شهید صورت گرفته است.
هر مصاحبه شامل طرح چند سؤال کلی از سوی نویسنده و پاسخهای تقریباً یکسان از جانب خانواده شهید است. در پایان کتاب، مخاطب گمان میکند که همه این شهدا زندگی و شخصیت تقریباً یکسانی داشتهاند! بخش قابلتوجهی از مطالب کتاب نیز دربرگیرنده احساسات و نظرات شخصی نویسنده در مواجهه با موضوعات مختلف مطرحشده در دیدارهاست. به همه اینها، مقادیر زیادی شعار و عبارات تکراری در وصف عظمت شهدا و دفاع از حرم را نیز اضافه کنید. این عبارات کلیشهای، تنها یاریگر افزایش صفحات کتاب هستند و به غنیتر شدن محتوای اثر هیچ کمکی نمیکنند.
«میعاد در بصرالحریر» کتاب بعدی نویسنده است که به فاصله کوتاهی از «غربت در غربت» به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب کوشیده است به شرح عملیات بصرالحریر که در سال 94 توسط لشکر فاطمیون انجام شد بپردازد. در این عملیات به دلایل مختلف، تعداد زیادی از رزمندگان لشکر فاطمیون به شهادت رسیدند. صد افسوس و تاسف از اینکه محتوای کتاب مذکور حتی نسبت به کتاب قبلی نویسنده نیز افت چشمگیری داشته است. همانطور که خود صاحب اثر در مقدمه ذکر کرده است، اغلب مطالب کتاب از کانالهای تلگرامی و سایتهای خبری گرفتهشدهاند. در این کتاب تنها یک مصاحبه کوتاه با یکی از رزمندگان فاطمیون به چشم میخورد و بهجز آن با محتوای جدیدی روبهرو نیستیم. نویسنده بهدفعات و در قسمتهای مختلف کتاب همچون مقدمه، از زبان رزمندگان فاطمیون و از زبان خود شهدا به روایت این عملیات پرداخته است.
همانند کتاب قبلی، در اینجا نیز خطاهای نگارشی و املایی بسیاری مخاطب را آزار میدهد. سبک نگارش کتاب نیز همان ناپختگی کتاب قبل را دارد. بسیاری از سطور کتاب برگرفته از متن پیادهسازی شده از صوت شهدا و یا متن نوشتهشده توسط شهدا یا همرزمانشان در کانالهای تلگرامی است. نویسنده هیچگونه دخل و تصرفی در این متون خام نداشته و تلاشی هم برای ویرایش آنها نکرده است. این تسامح موجب شده نیمی از صفحات کتاب به زبان محاوره و خالی از هرگونه رعایت اصول نگارشی باشند. جملگی این کاستیها منجر به تولید کتابی شده است که فاقد هرگونه جذابیت و محتوای قابلاعتماد و اعتنا است.
خلاصه کلام اینکه شرط نوشتن از انسانهای فداکار، داشتن قلم توانا، هنر و تخصص کافی است. شأن والای شهیدان، میطلبد که برای ایشان، آثاری بینقص و درخور شخصیتشان تولید شود. صِرف دغدغهمندی برای خلق یک اثر ماندگار و تأثیرگذار کافی نیست. استفاده از منابع قابلاعتماد، مصاحبه کامل با نزدیکان شهدا، صرف وقت و دقت کافی در خلق اینگونه آثار حداقلها به شمار میآیند که هیچکدام از این موارد در دو کتابِ «غربت در غربت» و «میعاد در بصرالحریر» دیده نمیشود. بدیهی است مطالعه این کتابها، تنها موجب اتلاف وقت میشود و به خوانندگان علاقهمند به فرهنگ جهاد و شهادت نیز توصیه نمیشود.
