حریم حرم - علی رافع: یکی از چالشهایی که سالهاست در عرصه علوم انسانی با آن دست به گریبان هستیم این است که تعریف مشخص و معینی از واژههای کلیدی نداریم؛ به طور مثال بارها دیده شده که در یک بحث علمی یا سیاسی دو طرف از دموکراسی، آزادی، حقوق شهروندی و... سخن میگویند، اما محتوای سخنانشان حاکی از آن است که تعریف و تفسیر این واژه ها توسط هر کدام از طرفین، از زمین تا آسمان تفاوت دارد.
«دیپلماسی» نیز از آن دست واژگانی است که به نظر من بسیار مناقشه برانگیز است و نحوه معنی کردن این واژه میتواند بر مسیر سیاست گذاری، سیاست ورزی و تحلیل ما از فعل و انفعالات و اظهارنظرها، تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
«حل و فصل مشکلات و بحران ها از طریق گفتگو»، ابتدایی ترین و عام ترین تعریفی است که رسانههای عوام گرا و مردم عادی از «دیپلماسی» دارند و به نظر میرسد آنچه رسانههای بین المللی و رسانههای فارسی زبان خارجی نیز تحت عنوان راه حلهای دیپلماتیک تبلیغ کرده و آن را به عنوان نوشداروی مشکلات جهانی به مخاطبان خود میفروشند، ناظر بر همین معنا باشد.
اگر این تعریف از دیپلماسی را به عنوان تعریفی جامع و کامل بپذیریم، آن زمان است که بسیاری از سیاستهای کلان کشورها، اعم از نظامی یا غیر نظامی، بی معنا و نابخردانه به نظر می2رسد، اما اگر دیپلماسی را «علم سیاست و فن ارتباط میان کشورها» و «فن مدیریت و هدایت روابط خارجی برای حفظ و تأمین منافع ملی» معنا کنیم، نگاه ما به بسیاری از فعل و انفعالات و تحرکات از اساس تغییر خواهد کرد.
البته در این امر که کم هزنیهترین راه برای حل و فصل مناقشات بین المللی، گفتگو میباشد، تردیدی نیست، اما مذاکره در اکثر اوقات به تنهایی نمی تواند منافع و مصالح کشور را برآورده نماید. همچنین طرف طرف مقابل تا زمانی که شما پشتوانه اقتصادی، دفاعی یا فناورانهای نداشته باشید، حاضر نیست تنها برای شنیدن استدلالهای حقوقی شما پای میز مذاکره حاضر شود، به طور مثال یکی از همسایگان غربی ایران که در دهههای اخیر چهرهای به ظاهر مصلح پیدا کرده و در سالهایی نه چندان دور به عنوان نماد اسلام مدرن شناخته می شد، تا زمانی که داعش به پشتوانه جبهه عربی-عبری-تکفیری، در سوریه و عراق در حال پیشروی بود، بر طبل عناد با ایران میکوبید و از هیچ لفاظی و اقدام عملی علیه منافع کشورمان دریغ نمیکرد؛ اما آن هنگام که به لطف اقدامات میدانی ائتلاف «ایران-روسیه-سوریه-عراق-نیروهای جبهه مقاومت» و به بهای خون رزمندگان ایرانی و غیر ایرانی در سوریه و عراق، شمارش معکوس حیات داعش آغاز شد، این دولت همسایه در اوج استیصال، حضور پای میز مذاکره با ایران و روسیه را پذیرفت و حتی ایالات متحده نیز تلاش کرد نماینده ای در سلسله مذاکرات «آستانه» داشته باشد.
در حقیقت تا زمانی که حضور فعال ایران در مقابله با تروریستهای تکفیری، هنوز به ثمردهی نرسیده بود، افکار عمومی آن را خارج از سیر دیپلماتیک می دانست، اما هنگامی که تلاشهای میدانی به بار نشست، بر همگان روشن شد که این حضور نه تنها خارج از چارچوب دیپلماسی نبوده و نیست، بلکه اساسا توان نظامی ایران در عرصه مقابله با تروریستها از یک سو و تحرکات دیپلمات های ایرانی در سطح منطقه و دنیا از سویی دیگر، تیغههای یک قیچی هستند که یدی واحد برای پیشبرد اهداف و تحقق منافع کلان کشور از آن بهره میگیرد.
حال اگر بار دیگر به تعریف دیپلماسی (فن مدیریت و هدایت روابطخارجی برای حفظ و تأمین منافع ملی) بازگردیم و آن را شاقول اظهارنظرها و تحلیلهای خود قرار دهیم، کدام ناظر منصف، عالم و متعهدی میتواند حضور فعال نیروهای ایرانی در عرصه میدان مبارزه با تروریستهای عبری-عربی-تکفیری را خارج از چارچوب های دیپلماسی تعریف کرده و منافی با اصول عزت، حکمت و مصلحت بداند؟
در این میان به اعتقاد نگارنده اگر وزیر امور خارجه کشورمان نیز از حل بحرانهای منطقهای از مسیر دیپلماسی سخن می گوید، خود بر تمامی ابعاد دیپلماسی فعال ایران در منطقه اشراف کافی و وافی دارد و اگر از حل بحران سوریه به وسیله برقراری دیالوگ دم میزند، بهتر از همه ما به این امر اشراف دارد که نهال دیپلماسی ایرانی در منطقه با خون حججیها و همدانیها تغذیه شده و به برکت و پشتوانه پشتکار، درایت و هوشمندی امثال حاج قاسم سلیمانیها، همچنان پا برجاست.
